Bireylerin veya kitlelerin, ardı arkası kesilmeyen toplumsal, politik ya da ahlaki skandalları birer sinema gösterisi gibi izleye izleye, farkında olmadan içine sürüklendikleri kronik bir duyarsızlaşma ve pasifleşme halidir.

Her yeni skandalın çıtayı biraz daha yükselterek daha da vahim bir tablo ortaya koyması, zamanla şok etkisini yok eder; böylece olaylar kanıksanır, olağanlaşır ve bireyi toplumsal sorunlara müdahale eden aktif bir özne olmaktan çıkarıp olayları sadece tüketen pasif bir gözlemciye dönüştürür.

Bu kavram, aslen çağdaş felsefe ve sosyoloji literatürüne Güney Koreli asıllı Alman filozof Byung-Chul Han'ın eserleriyle girmiştir.

​Klasik Kitleden "Dijital Sürü"ye ve Duyarsızlaşmaya Geçiş

​Klasik kitle psikolojisinde (Le Bon, 1895/1997) kitle; ortak bir ruh, kolektif bir bilinç ve eylem gücü etrafında birleşen fiziksel bir bütünlük olarak tanımlanır. Ancak dijital çağda kitle psikolojisi form değiştirerek Han'ın (2020) "dijital sürü" (digital swarm) adını verdiği yapıya evrilmiştir. Dijital sürüdeki bireyler birbirine eklemlenip ortak bir "biz" bilinci ve dayanışma geliştiremez; bunun yerine her birey kendi profilinin/ekranının arkasında izole birer gözlemci olarak kalır.

​Bu kitle psikolojisi içinde arka arkaya patlak veren skandallar, kitlede kalıcı bir etik refleks veya örgütlü bir itiraz doğurmaz. Aksine, medya ve dijital algoritmaların ürettiği "iletişimsel gürültü" içinde anlık olarak parlayıp sönen dijital öfke, derinlikten ve eylem gücünden yoksundur (Han, 2020). Sürekli uyarana maruz kalan kitlede, sistematik duyarsızlaşma ve ahlaki kanıksama meydana gelir.

Gösteri Toplumu, Seyirci Etkisi ve Öğrenilmiş Çaresizlik

​Medya çalışmaları ve sosyal psikoloji literatüründe skandal seyirciliği, Guy Debord'un (1996) "Gösteri Toplumu" teziyle de kesişir. Gerçekliğin imgelere ve seyirlik bir metaya dönüştüğü bu düzende toplumsal krizler, yolsuzluklar ve etik ihlaller dahi birer medya tüketim nesnesi haline gelir. Bu süreç, çıtası artarak yükselen toplumsal krizlerde dahi bireyin elinde ekranı ve kamerasıyla pasif bir tanığa dönüştüğü; bizzat mağduriyet yaşayan ile o mağduriyeti dijital bir nesneye indirgeyerek kaydeden arasındaki çizginin tamamen silindiği garip bir varoluş halini doğurmaktadır.

Kitle iletişim araçları ve sosyal medya aracılığıyla milyonlarca kişinin aynı skandala tanıklık etmesi, bireyde "herkes görüyor ve kimse bir şey yapmıyor" algısını pekiştirir. Sorumluluğun kitleye yayılması, bireysel müdahale güdüsünü felce uğratır.

​Çoğulcu Cehalet ve Öğrenilmiş Çaresizlik

Bireyler, toplumun geri kalanının yaşanan etik çürümeyi kanıksadığını varsayarak kendi itirazlarını bastırır. Her yeni skandalın bir öncekinden daha büyük bir tahribat yaratması ise zamanla şok eşiğini yükselterek kitleyi kolektif bir öğrenilmiş çaresizliğe ve edilgenliğe sürükler.

Bu kısır döngüyle ve etik çözülmeyle mücadele etmenin yegâne yolu, yitirilen empati yetisini yeniden hissetmekten ve insanı insan kılan özsel bağları yeniden kuşanmaktan geçiyor. Şahıslara, makamlara veya zümrelere göre esnetilmeyen evrensel ahlak ilkelerini hatırlayarak; sağ, sol, mütedeyyin gibi anlamını yitirmiş ideolojik kalıpları bir kenara bırakıp ortak değerlerimizde buluşmanın vakti geldi de geçiyor bile.

Kaynakça

​Debord, G. (1996). Gösteri toplumu (A. Ekmekçi&O. Taşkent, Çev.). Ayrıntı Yayınları. (Orijinal eserin yayın tarihi 1967)

Han, B.-C. (2020). Sürü: Dijital dünya üzerine düşünceler (Z. Sarı, Çev.). İnka Kitap. (Orijinal eserin yayın tarihi 2013)

​Le Bon, G. (1997). Kitleler psikolojisi (Y. Ender, Çev.). Hayat Yayınları. (Orijinal eserin yayın tarihi 1895)