Trump, Putin, Şi: DÜNYANIN YENİ PAYLAŞIMI MI?

Çev.: Kazım ÇETİN / E. Öğretmen Binbaşı

https://www.radiofrance.fr/francecult...

Xi, Trump, Poutine : les enjeux d’un triumvirat | France Culture

Trump, Putin ve Şi Cinping'in bir fotoğrafı, yeni bir dünya düzeninin simgesi haline gelebilir mi?

Yalta Konferansı ile yapılan karşılaştırma şimdiden dile getiriliyor.

Ancak durum oldukça farklı: Rusya Ukrayna'daki savaş nedeniyle zayıflamış durumda, Trump ABD'deki büyük bir seçim yenilgisinin ardından görevine devam ediyor ve Şi Cinping iki lideri oyunun kurallarını dayatma tutkusuyla karşılıyor.

Ukrayna, Tayvan, ticaret, teknolojiler, nükleer: Diplomatik gösterinin arkasında çok yönlü güç mücadeleleri yatıyor.

Konuklar:

🎙️ Juliette Faure — Siyaset Bilimi Profesörü

🎙️ Bruno Tertrais — Stratejik Araştırma Vakfı (FRS) Müdür Yardımcısı

🎙️ Jean-Baptiste Velut — Sorbonne Nouvelle Üniversitesi Profesörü

🎙️ Marc Julienne — Fransa Uluslararası İlişkiler Enstitüsü (Ifri) Asya Merkezi Direktörü

Sunucu (Christine Ockrent): Herkese merhaba. Dünyanın en güçlü üç devlet başkanı önümüzdeki Çarşamba ve Perşembe günleri Çin'in Shenzhen kentinde bir araya gelecek. Görünüşe göre aralarında en temkinli olanı Şi Cinping. 21 üyeli Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) zirvesinde Çinli lider elbette ülkesinin teknolojik hünerlerini, düzen ve istikrarı temsil etme kapasitesini sergilemeyi planlıyor; kazanmayı başaramadığı bir savaşla zayıflamış Putin'in ve öngörülemez, Orta Doğu bataklığına saplanmış, ülkesindeki ara seçimlerde yenilgiye uğramış Trump'ın aksine.

Ancak bu ikisinin Pekin'in istediği çerçevenin dışına taşmasına izin verilmesi söz konusu değil. Dünyayı dolaşacağı kesin olan o fotoğrafın sembolik anlamı nasıl yumuşatılacak? Trump, Putin ve Şi yan yana, donuk gülümsemeler ve 1945'te Roosevelt, Stalin ve Churchill'in Avrupa'yı paylaştığı Yalta Konferansı ile yapılan o abartılı, tarihsel açıdan yanlış kıyaslama…

Çin kazananlar kampındaydı ama davet edilmemişti. O dönemde söz konusu olan Çan Kay-şek olsa bile bu aşağılayıcı bir hatıraydı. Peki, önümüzdeki hafta bizi neler bekliyor? Rus lider göğsünü gerecek ve Amerikalı üzerindeki bariz üstünlüğünü kullanacak, üstelik Ukrayna pahasına imparatorluk saplantısından hiç sapmadan. Son barış görüşmelerinin başarısızlığının ardından, birkaç kârlı anlaşma karşılığında ülkenin bölünmesini ve ek tavizler koparmayı mı deneyecek?

Kremlin gazını, buğdayını satmak ve silahlanmasını tahkim etmek için giderek daha açık bir şekilde Çin'e bağımlı hale geliyor. Ancak Pekin, Ukrayna çıkmazıyla daha fazla yüklenmek istemiyor. Donald Trump ise tarım sektörüne pahalıya mal olan Pekin ile girdiği gümrük vergisi düellosuna saplanmış durumda. Gümrük vergilerini yeniden konuşmanın ve kırılgan bir ateşkesi bozmanın zamanı mı? Başkan, "iki Huang" skandalıyla sarsılmış durumda: Arkadaşı olan Nvidia patronunun ani görevden alınışı; dünyanın en büyük iki ekonomisi arasındaki teknolojik rekabetin kalbinde casusluk, seks ve yarı iletkenler...

Bakanları birbirini Pekin'e göz yummakla suçluyor ve Kongre soruşturmalar başlatıyor. Trump için çok daha iyi dönemler görmüştük. Washington nükleer silahların kontrolünü tartışmak istiyor. Şi Cinping ise hiç istemiyor; o, yarı iletken satışlarına yönelik yeni Amerikan kısıtlamalarından kaçınmak ve Tayvan'a verilen desteğin daha net bir şekilde zayıflamasını sağlamak istiyor. Sadece ihtişamı ve duruma uygun yüz ifadelerini gösterecek bu güç sahnelemesinin arkasındaki gerçek meseleler neler?

Küresel hırslara sahip bir üçlü yönetimin (triumvirlik) taslağını mı göreceğiz, yoksa ikili görüşmeler mi ağır basacak?

Şi Cinping, Güneydoğu Asya komşularına yönelik Çin tarzı çok taraflılığın etkinliğini kanıtlamayı ve ABD'nin üstünlüğünü bir kez daha sorgulatmayı başarabilecek mi?

Bu sabah bunu sizlerin sayesinde anlayacağız: Lille Üniversitesi Siyaset Bilimi Profesörü Juliette Faure, Stratejik Araştırma Vakfı Müdür Yardımcısı ve Montaigne Enstitüsü Ortak Uzmanı Bruno Tertrais, Sorbonne Nouvelle Üniversitesi Profesörü Jean-Baptiste Velut ve Taipei'den katılan—kendisine teşekkür ediyorum—Fransa Uluslararası İlişkiler Enstitüsü (Ifri) Asya Merkezi Direktörü Marc Julienne.

2. Bölüm: Şi Cinping Gerçekten Üçlü Bir Fotoğraf İstiyor mu?

Sunucu: Bruno, burada birden fazla sahnesi veya derinliği olan bir tiyatro izleyeceğimiz açık. APEC ilke olarak bu Güneydoğu Asya devleri arasındaki ekonomik işbirliğini teşvik etmek ve artırmak için kurulmuş bir birlik. Peki, Pasifik gücü sayılan Vladimir Putin ve yine Pasifik gücü olan Donald Trump bu düzeneğe nasıl dâhil olacaklar?

Bruno Tertrais: Gerçekten de jeopolitik tiyatro, en az zirvenin özü kadar ilginç olacak. Çok iyi biliyorsunuz ki bu büyük zirveler, başlangıçtaki amaçları ne olursa olsun, her zaman öncelikle ilginç fotoğraflar, özel ikili görüşmeler ve paralel müzakereler için bir fırsattır. Ekonomik planda neye karar verileceğini bilmiyorum ama bence bu, üç liderin birbirlerine karşı nasıl davranacağından daha az ilginç olacak. Bu üçlü görüşmenin gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini bekleyip görelim. Şahsen, az önce giriş konuşmanızda vurguladığınız gibi, Şi Cinping'in sadece Trump'ın değil aynı zamanda Putin'in de dengi olarak algılanma isteği konusunda bazı şüphelerim vardı. İkili zirvelerde elbette çok rahat ama "Üç İmparator Ligi" diyebileceğimiz bu aile fotoğrafını gerçekten istiyor mu? Her halükarda bu benzetme mutlaka yapılacaktır. Ben hâlâ biraz şüpheciyim.

Sunucu: Affedersiniz ama Beyaz Saray birkaç saat önce üçlü bir görüşme olacağını doğruladı. Basına konuşan üst düzey bir Amerikalı yetkili görüşmenin yapılacağını teyit etti.

Bruno Tertrais: Beyaz Saray'ın sözünü —gazetecilere verilen dolaylı bir brifing şeklinde bile olsa— tam olarak ne olacağına dair kesin bir öngörü olarak almamız gerektiğinden emin değilim. Yine de zirvenin ev sahibinin Şi Cinping olduğunu hatırlatırım. Tüm bunları şunu söylemek için belirtiyorum: Eğer bu üçlü görüşme gerçekten yapılırsa, sembolizm de en az içerik kadar önemli olacaktır. Belki de birkaç ay önce Putin ve Kim Jong-un'da olduğu gibi liderlerin uzun ömürlülüğünden bahsederler; hatırlarsanız üçünün 120 yaşına kadar yaşamayı ve belki de 130 yaşına kadar ülkeyi yönetmeyi tartıştıkları o meşhur sohbet kameralara yansımıştı.

Sunucu: Kesinlikle, hem de yüzlerinde kocaman bir gülümsemeyle.

3. Bölüm: Pekin Oyun Kurallarını Dayatıyor

Sunucu: Coğrafi olarak yaklaşalım ve Taipei'ye, size bağlanalım Marc Julienne. Zirve gerçekleşecek ve Bruno Tertrais'nin az önce altını çizdiği çekinceler saklı kalmak kaydıyla, üçlü görüşmenin Perşembe günü yapılması planlanıyor. Şi Cinping kendi tarzıyla oyun kurallarını nasıl dayatacak?

Marc Julienne: Merhaba. Evet, asıl büyük soru şu: Eğer zirve gerçekten gerçekleşirse kapsamı ne olacak ve hangi konular ele alınacak? Şu ana kadar açıklananlara bakılırsa —ki bunlar aslında diğer iki taraftan ziyade Beyaz Saray cephesinden geliyor— pek uzlaşı sağlanabilecek konulara benzemiyor; en azından Şi Cinping'in özellikle ele almak istemediği ve hatta kendisini ilgilendirmediğini düşündüğü başlıklar. İlk konu nükleer silahların kontrolü meselesi. Şi Cinping ve arkasındaki Çin, her zaman nükleer silahsızlanmadan yana olduklarını, ancak bunun iki büyük nükleer güç olan ABD ve Rusya'dan sonra gelmesi gerektiğini savunmuştur. Yani önce onlar ikili olarak silahların azaltılmasını müzakere etsinler, sonra belki Çin bunu tartışır. Ukrayna meselesinde de durum yeni değil; işgalden bu yana Çin hiçbir şekilde tartışmalara veya müzakerelere dâhil olmadı ve bugün de buna başlamaya niyeti yok. Ancak Donald Trump bunun bir tartışma konusu olabileceğini söyledi. İran için de aynı şey geçerli. Zaten bu konuda ne Vladimir Putin'in ne de Şi Cinping'in ne gibi bir katkı sunabileceğini bilmiyorum.

Dolayısıyla tüm bu meselelere bakıldığında, bunlar aslında ikili görüşme konuları. Şi Cinping'in Donald Trump ile ele alacağı uzun bir ikili konular listesi var, ancak nihayetinde Şi'nin muhtemelen rahatsız olacağı üçlü bir formatta değil. Üstelik Donald Trump her konunun konuşulabileceği oldukça açık bir toplantı isterken, Çin için her şeyin önceden milimetrik bir kesinlikle tartışılması, planlanması ve hiçbir sürpriz yaşanmaması şarttır. Donald Trump bu açıdan öngörülemez olduğu için bunun Çinlileri zor durumda bıraktığını düşünüyorum.

Ayrıca 2025 yılında Pekin'deki önemli bir askeri geçit töreni sırasında Vladimir Putin, Şi Cinping ve Kuzey Kore lideri Kim Jong-un'un bir araya geldiği önemli bir üçlü zirve daha olmuştu ve orada Şi Cinping'in tam hakimiyetini hissetmiştik. Şi hem imajı hem gündemi mükemmel bir şekilde kontrol etmiş ve kendini bu üçlü ilişkiyi yöneten imparator gibi göstermişti. Burada Donald Trump'ın olduğu bu formatta ise Şi Cinping görüşmelerin kontrolünü tamamen elinde tutamama riskiyle karşı karşıya.

Sunucu: Evet, hem zaten hem Vladimir Putin'in hem de Kim Jong-un'un Pekin'in avucunun içinde olduğunu söylemek gerekir.

4. Bölüm: Çin Karşısında Trump: Ticari Bilek Güreşi

Sunucu: Jean-Baptiste Velut, Amerikan Başkanı 9 Kasım'da —yani ara seçim sonuçlarının ardından— Vladimir Putin ile elbette dostane bir tonda sohbet ettikten sonra gazetecilere her zamanki o umursamaz tavrıyla "Ah, çok ilginç olacak çünkü üçümüz bir arada olacağız" dedi. Ama aslında Marc Julienne'in de açıkladığı gibi Çinliler için önemli olanın, Donald Trump'ın geçen yıl bizzat başlattığı gümrük vergileri üzerindeki bu bilek güreşi olduğunu açıkça görüyoruz.

Jean-Baptiste Velut: Evet, kesinlikle. İlginç olan şu ki onun bu rahatlığı veya açık sözlülüğü, Amerikan yönetiminde bir rota değişikliği beklentisinin yüksek olduğu ve ocak ayından itibaren iktidarı devralmaya hazırlanan Demokrat Kongre'nin Başkan Trump'ı diplomasisinde —özellikle de gümrük tarifeleri gibi merkezi konularda— kısıtlayacağı ara seçimlerin hemen ertesi gününe denk geliyor. Bu düelloda geçen yılın Ekim ayında, yani bir yıldan fazla bir süre önce Güney Kore'nin Busan kentinde bir ateşkes sağlanmıştı. Bu ateşkes, Şi Cinping'in Washington'a yaptığı görkemli ziyaret sırasında uzatıldı. Ve aslında Çin'in elinde hâlâ aynı kozlar var.

Sunucu: Evet, sizin de belirttiğiniz gibi bu, Donald Trump'ın ilk dönemine ve gümrük tarifelerindeki artışa kadar uzanan ticari bir bilek güreşi...

5. Bölüm: Nvidia, Tayvan ve Yarı İletkenler Savaşı

...ve ardından "Birinci Aşama Anlaşması" adı verilen anlaşmaya uzanıyor. Trump yönetimi bu anlaşmayla Pekin'den sanayi ürünleri, tarım ürünleri ve Amerikan hizmetleri alımı konusunda tavizler koparmaya çalışmıştı; ancak bu, nihayetinde Pekin tarafından tutulmayan bir vaat olarak kaldı ve Amerikalılar bunu —özellikle de kırsal eyaletlerdeki seçim dengelerinin merkezinde yer alan bu tarım meselelerini— yeniden müzakere etmeye çalışıyor.

Sunucu (Christine Ockrent): Deri ceketiyle Amerikan Başkanı'nın heyetinde yer almayacak bir isim var: Çarşamba akşamı son derece sansasyonel bir şekilde görevden alınan Nvidia'nın patronu Jensen Huang. Jensen Huang'ın hem Donald Trump'ın güvenini kazanmayı hem de ilgisini çekmeyi ne kadar iyi başardığını biliyoruz; hemen ardından yönetim içinde hesaplaşmalar başladı: Hazine Bakanı Bessent, Ticaret Bakanı Lutnick'e yüklenerek söz konusu casus olan Bayan Huang tarafından yönetilen bu şirketi yeterince denetlemediğini söyledi. Marc Julienne, Jensen Huang'ın Tayvan kökenli olduğunu hatırlatmak gerekir. Dolayısıyla bu sarsıcı istifanın/görevden alınmanın Taipei'de oldukça özel bir ilgi ve heyecan yarattığını tahmin ediyorum.

Marc Julienne: Aslında hem evet hem hayır. Tayvanlılar elbette bunu büyük bir ilgiyle izliyorlar, ancak burada daha yakından bakılan şey bunun ABD-Çin ilişkileri üzerindeki sonuçları; özellikle de Amerikan teknolojilerinin ve Nvidia çipleri gibi içinde Amerikan fikri mülkiyeti barındıran çiplerin Çin'e ihracatının daha da kısıtlanması ihtimali. Çünkü Jensen Huang —ve suçlamalar da tam olarak buradan kaynaklanıyor— normalde Çin'e ihracatı yasak olan veya en azından ihracat kontrolüne tabi tutulan belirli çipleri (bu olayda H serisi çipleri) Çin'e ihraç etmesine izin vermesi için Trump yönetimini ikna etmeyi başarmıştı. Bugün ise özellikle Kongre içinde bazı sesler yükselerek daha da sert olunması ve teknoloji transferinin daha fazla kısıtlanması gerektiğini söylüyor. Bu durum Tayvan için biraz iki ucu keskin bir bıçak; zira Tayvan hükümeti Amerikalıların Pekin'den daha fazla şüphelenmesini olumlu karşılarken, diğer yandan bu durum daha az iş hacmi anlamına geliyor çünkü Nvidia çipleri Tayvan'da üretiliyor ve Çin'e ihraç edilebilen her ürün Tayvan için de ek kâr demek.

Dolayısıyla bu durum hükümet düzeyinde mi yoksa Tayvanlı şirketler düzeyinde mi baktığınıza göre değişiyor. Gerçek şu ki —ve sanırım bu Beyaz Saray tarafından da söylendi— Jensen Huang meselesi iki devlet başkanı, yani Donald Trump ve Şi Cinping tarafından doğrudan ele alınmayacak, ancak görmezden gelinmesi de mümkün olmayacak.

Dolayısıyla bu durum, Çin'in elbette kesinlikle reddettiği bu yoğun casusluk gerilimleriyle birlikte toplantının arka planını oluşturacak. Ayrıca bu durum, Donald Trump'ın Kongre ara seçimlerinde ağır bir yenilgi almış olması gerçeğine de ekleniyor. Diğer yanda ise Şi Cinping iki hafta önce Komünist Parti 20. Kongresi'nin 5. Genel Kurulunu tamamladı; burada, bir yıl sonra 2027 sonbaharında yapılacak ve muhtemelen 4. dönem için yeniden seçileceği 21. Kongre öncesinde iktidarı son 13 yılda hiç olmadığı kadar merkezileştirip kilitledi. Yani bir yanda rejimini hiç olmadığı kadar kontrol altında tutan bir Şi Cinping, diğer yanda ise görev süresinin ikinci yarısına Nvidia skandalı ve Temsilciler Meclisi'ni kaybetmiş olarak başlayan bir Donald Trump var.

6. Bölüm: Putin Yeni Bir Yalta mı Hayal Ediyor?

Sunucu: Evet. Dün gece —yani bizim saatimize göre dün gece— konuşan o üst düzey Beyaz Saray yetkilisinin ifadelerinde oldukça ironik bir durum vardı; çünkü bir gazeteci, Başkan Trump'ın Nisan ayından beri bu casusluk şüphesinden haberdar olduğu ve buna rağmen Jensen Huang ile dostluğunu sürdürdüğü anlaşıldığından, bu casusluk meselesinin ne olacağını sordu. Beyaz Saray yetkilisi de "Şey, casusluk boyutunu konuşmayacağız" dedi. Bu da sorunu çözmenin bir yolu.

Ancak Marc'ın çok haklı olarak belirttiği gibi, bu meselenin ikili görüşmeler üzerinde ağırlığını hissettireceğini tahmin edebiliriz. Juliette Faure, sizinle birlikte bu üçlü yönetimin (triumvirlik) üçüncü şahsiyetine, Vladimir Putin'e gelelim. Siz özellikle Putin ideolojisi, fikirlerin dolaşımı ve dolayısıyla bu imparatorluk hayali üzerine çalışıyorsunuz; yani Rus başkanının 26 yıllık iktidarı boyunca figürü görkemli bir şekilde iade-i itibar gören Stalin'in yerinde Putin'in olduğu bir "ikinci Yalta". Sizce Rus başkanının bu zirvedeki tavrı nasıl olacak?

Juliette Faure: Öncelikle, bu Yalta Konferansı benzetmesinin yanıltıcı olduğunu hatırlatmakta çok haklısınız. Bu, Rus diplomasisinin çok sık tekrarladığı bir şey; yani uluslararası düzeni, her birinin kendi etki alanına sahip olduğu medeniyet kutuplarından oluşan çok kutupluluk etrafında örgütleme fikri. Abu Dabi'deki Rus diplomatik heyetine başkanlık eden Vladimir Medinski de bunu yeniden hatırlatarak gerçekten Yalta veya Potsdam tipi bir konferans düzenlemek istediklerini söyledi. Kendisi çağdaş tarihi yeniden yazma konusunda deyim yerindeyse en radikal tarihçidir.

Sunucu: Zaten okul ders kitaplarını da o yazıyor, kesinlikle.

Juliette Faure: Tamamen öyle. Üstelik profesyonel bir diplomat olmadığını da görüyoruz; bu da Rus diplomatik aygıtının bu tür müzakerelere tam olarak dâhil olmadığını gösteriyor ve bu durum müzakerelerin güvenilirliğini de sınırlıyor.

Ancak bu Yalta imgesine dönecek olursak, Rusya için asıl büyük sorun şu: Yalta, İkinci Dünya Savaşı'nın büyük galipleri arasındaki görüşmeleri ifade ediyordu; oysa bugün Rusya'nın durumu bundan çok uzak. Hatırlatmak gerekir ki Rusya, Ukrayna sahasındaki asgari askeri hedeflerine bile ulaşmaktan tamamen aciz durumda ve giderek derinleşen bir ekonomik krizle karşı karşıya. Öyle ki Vladimir Putin bile bu yaz Ukrayna saldırılarının ve karşı taarruzlarının Rusya'nın GSYH’sinin yaklaşık %1'ine mal olduğunu kabul etti. Ayrıca enflasyon sorunları ve askeri harcamalar yüzünden tamamen budanan sosyal harcamalar nedeniyle için için kaynayan toplumsal bir kriz de var.

Dolayısıyla Nazilere karşı askeri bir zafer elde etmiş olmakla övünebilen muzaffer bir Stalin'in olduğu Yalta Zirvesi ile hiç de aynı durumda değiliz. Bu nedenle Rusya için asıl çıkar, elbette Rus güç projeksiyonunun hem içerdeki hem de sahadaki askeri gerçekliğini yansıtmayan bir tanınma, bir imaj ve bir fotoğraf karesi elde etmektir. Vladimir Putin'in bir diğer çıkarı da elbette Donald Trump'ın ilk döneminin en başından —2016-2017'den, sanırım Ocak 2017'de Trump'ın Amerikalı bir tercümanın hizmetini reddedip "Vladimir Putin'in bana anlattığı her şeye inanıyorum" dediği ilk Helsinki görüşmesinden— beri var olan bu yakınlığı beslemeye devam etmektir.

Sunucu: Kremlin aygıtı, ülkesinde seçim yenilgisiyle küçük düşmüş bir Trump karşısında Rus başkanının konumunu nasıl ayarlıyor?

Juliette Faure: Şu sıralar gerçekten sorulan soru bu. Bu stratejik rota değişikliği, yani Rus-Amerikan yakınlaşması, Amerikan tarafında olduğu kadar Rus tarafında da görülmemiş bir durumdu; zira uzun süredir resmi söylem düşmanın Amerika ve bu "kolektif Batı" olduğu üzerine kuruluydu ve pek çok stratejik anlatı ABD'yi Rusya'nın merkezi jeopolitik rakibi olarak hedef alıyordu. Gördüğümüz şey, bu yakınlaşmanın klasik diplomatik aygıtlardan ziyade Amerikan iş dünyasından çıkan bir dizi etki aktörü tarafından işlenmiş olmasıdır: Yani Jared Kushner, Steve Witkoff, ama aynı zamanda MAGA çevresinden isimler...

7. Bölüm: Ukrayna: Trump'ın Öngördüğü Tavizler

…Yani Rus ideolog Aleksandr Dugin ile görüşen Steve Bannon, 2024'te Donald Trump'ın yeniden seçildiği dönemde Kremlin'e giderek önce Vladimir Putin ardından Aleksandr Dugin ile röportaj yapan Tucker Carlson. Tüm bu aktörler, fikirler düzeyinde ve uluslararası düzenin çok kutuplu bir anlayışı üzerinde yeniden hizalanma noktasında bu tür bir yakınlaşmanın sergilenmesine katkıda bulundular. Ancak bugün Cumhuriyetçi Parti içinde yaşanan bu başarısızlık, ABD seçimlerinde alınan bu ağır yenilgi nedeniyle Rusların, Donald Trump'ın dış politika konusunda Kongre ile gerçekten bir bilek güreşine girip giremeyeceğini ve belirlediği programı sürdürmek için sonuç alıp alamayacağını kestiremediklerini düşünüyorum.

Sunucu (Christine Ockrent): Ukrayna Cumhurbaşkanı dün Kiev'de bir basın toplantısı düzenledi. Sözleri bu sabaha kadar ambargo altındaydı. Volodimir Zelenski, ABD'nin Ukrayna'nın NATO'ya üyeliği karşılığında toprak tavizi —açıkçası Donbas'ı— teklif edeceğini iddia ediyor. Bruno Tertrais, önümüzdeki Çarşamba ve Perşembe günü Shenzhen'de yapılacak görüşmeye odaklanırsak, Beyaz Saray "Ah, Ukrayna'yı konuşmayacağız" dedi. Aslında Trump ve Putin bir araya gelirse elbette Ukrayna'yı konuşacaklardır; Amerikan Başkanı veya Beyaz Saray bugün ne derse desin. Üçlü görüşmede —eğer bu görüşme gerçekleşirse— belki bundan bahsetmeyeceklerdir.

Bruno Tertrais: Konunun özüne dönecek olursak, bazen Rus tekliflerinin ABD tarafından ısıtılıp soğutularak yeniden önümüze sürülmesinden ibaret olan bu Amerikan teklifleri silsilesi karşısında şaşkınlığa düşmemek elde değil. Amerika ne derse desin, Putin ne derse desin ve hatta Zelenski ne derse desin, şu veya bu toprağı tek başına verebilecek kişinin Zelenski olmadığını size hatırlatmama gerek yok. Sonuçta orası yine de bir demokrasi.

Zelenski'nin de vurguladığı şey tam olarak bu; "Ukraynalılara bu konuda ne düşündüklerini sormam gerekecek" diyor. Yani bir referandum. Ardından NATO meselesi geliyor; aksi kanıtlanana kadar bu, Ruslar için mutlak bir kırmızıçizgi olmaya devam ediyor. Asıl soru şu: Son 1,5-2 yıldır tartışılan mesele, Amerika'nın —ve aslında Fransa, Büyük Britanya, Almanya ve diğerlerinin de yapabileceği gibi— Ukrayna NATO'ya girmeden, NATO üyeliğine eşdeğer güvenlik garantilerini inandırıcı bir şekilde sunup sunamayacağıydı. Yani kabaca bir tür "incir yaprağı" olacak; NATO değil ama tıpkı NATO gibi. Tam olarak aynı şey değil. NATO'ya üye olmanın sadece ABD'den gelecek varsayımsal güvenlik garantilerinden yararlanmak olmadığını size hatırlatmama gerek yok; bu, sizi Batı askeri ailesinin ayrılmaz bir parçası yapan bir askeri ve stratejik işbirliği sistemine dâhil olmaktır.

Kısacası, müzakere demekten çekindiğim mevcut tartışmaların aktörlerinden biri tarafından bu tür bir fikrin ortaya atılmış olmasına şaşırmadım. Çok açık konuşmak gerekirse, Donald Trump'tan beklenen türden bir basitleştirme —hadi NATO'ya karşılık Donbas— ve sanırım meslektaşlarım da bunun bu şekilde gerçekleşme ihtimalinin çok düşük olduğu konusunda hemfikir olacaklardır.

Sunucu: Almanya Şansölyesi dün Dublin'deki Avrupa zirvesinin ardından Donald Trump'a şu sözlü mesajı gönderdi: "Lütfen Shenzhen'de sürpriz olmasın" —ama Trump olduğu için sürprizler mutlaka olacaktır.

Bruno Tertrais: Hayır ama Christine Ockrent, madem değindiniz, Dublin'de yaşananlarda ilginç olan şu: Moskova, Kiev ve Abu Dabi'de bu görüşmeler yapılırken, Avrupa kıtasını oluşturan ve dolayısıyla Avrupa Birliği ile NATO'dan çok daha geniş olan Rusya dışındaki 40 ülkenin bir toplantısı gerçekleşti...

8. Bölüm: Başka Bir Çatışma Alanı: İran

...ve bu ülkeler 1975'ten beri herkes tarafından kabul edilen, onaylanan ve tekrarlanan ilkeler bütününü yeniden teyit ettiler: Sınırların dokunulmazlığı, her Avrupa ülkesinin kendi seçtiği ittifaka katılma hakkı vb. Bunlar 1991'de Rusya tarafından da yeniden teyit edilmiş ilkelerdir.

Dolayısıyla Rusya'nın bugün sıfırdan ele almak istediği o meşhur Avrupa güvenlik mimarisine karşı Avrupalılar şöyle diyor: "Bekleyin, biz sizin de altına imza attığınız ilkeleri yeniden teyit ediyoruz. Dolayısıyla Avrupa güvenliğinin yeniden şekillendirilmesinden bahsetmeden önce, ihlal ettiğiniz ilkeleri uygulamakla işe başlayalım." Ve bu 40 Avrupa ülkesinin birliği önemli, çünkü bu artık Avrupa Birliği'nin ve NATO'nun ötesinde, eğer Rusya Ukrayna'yı işgalinden beri —ve hatta daha öncesinden beri— yaptığı gibi kendisiyle mutabık kalınan bu çerçevenin dışına çıkıyorsa, kıtanın güvenliğini Rusya olmadan düşünmeye hazır olduğumuz anlamına geliyor.

Sunucu: ABD için aslında çok dikenli olan bir başka dosya daha var: İran. Ve burada Marc Julienne, gördüğümüz ve Amerikan istihbarat servislerinin tespit ettiği şey, Çin'in bu dosyaya daha fazla dâhil olması ve İran rejimiyle yakınlaşması.

Marc Julienne: Aslında savaşın başından beri —ki artık üzerinden epey zaman geçti— bende pek böyle bir izlenim yok. İran'ın stratejik ortağı olan Çin —müttefiki değil ama yine de İran petrolünün bir numaralı müşterisi olan ve nihayetinde onlarca yıldır önemli bir silahlanma işbirliği yürüten yakın bir stratejik ortağı— savaşın başından beri aslında çok ama çok çekingen davrandı. İranlı ortağını çekingen bir şekilde destekledi ve ABD'yi sert bir dille kınamadı...

9. Bölüm: Amerikan Tarımı: Anahtar Çin'in Elinde mi?

...oysa bu konuda önünde bomboş bir alan vardı ve Avrupalılar bunu yapmaktan geri durmadılar. Çin'in bu çekingenliğini açıklayan şey, muhtemelen her iki taraf için de gerçekten öncelik olan ve bu APEC zirvesinde de öncelik olmaya devam edecek olan ABD ile ticaret müzakerelerini tehlikeye atmamaktır. Dolayısıyla İran ile Çin arasında her zaman bir işbirliği var ve ticaret her zaman açık, ancak en azından şu an için —ya da ben bazı unsurları kaçırdıysam bilmiyorum— Çin'in İran'daki çatışmada müzakerelere veya örneğin askeri alana dâhil olduğunu görmüyorum.

Sunucu: Jean-Baptiste Velut, aslında Marc'ın az önce söylediği gibi ticari meselelerin önceliğine geri dönüyoruz. Dolayısıyla ABD için, Cumhuriyetçi Parti'nin "Flyover Zone"daki (orta eyaletler) tüm tarım eyaletlerinde —yani Kanada sınırından Meksika sınırına kadar uzanan o büyük şeritteki, gerçekten derinden Cumhuriyetçi olup el değiştiren eyaletlerde— aldığı yenilginin ertesi gününde, Donald Trump (eğer umursuyorsa) 2028 başkanlık seçimlerinde partisinin şansını korumaya çalışmak için Çinli ortağından ne umabilir?

Jean-Baptiste Velut: Evet, bu ticari meselelerin önemini ve 2028 seçim hedefleriyle olan bağlantısını vurgulamakta haklısınız. Trump yönetiminin önceden Pekin ile müzakere etmeye, özellikle soya fasulyesi, mısır ve tahıllar gibi tarım ürünlerinin alımı konusunda az ya da çok başarıyla tavizler koparmaya çalıştığını düşünüyorum. Ancak ara seçimlerde de gördüğümüz gibi bu, Cumhuriyetçi Parti için çok önemli bir seçim meselesi. Ara seçim sonuçlarından kısaca bahsettiniz; daha açık olmak gerekirse, büyük bir tarım gücü olan Iowa, yine tarım güçlerinden biri olan Teksas, Kansas ve Ohio Demokratların kontrolüne geçti ve bu büyük bir sürpriz ve Cumhuriyetçiler için bir yenilgi.

Peki, her şey tarım üzerinden mi belirlendi? Hayır. Seçim haritalarına bakarsak kırsal ilçelerin genel olarak Donald Trump'ı desteklemeye devam ettiğini görüyoruz, ancak bazıları ya kırsal seçmen sandığa gitmediği için ya da bazılarının "Amerikan tarımına ihanet" dediği durumdan bıktıkları için Demokratlara kaydı. Bunu gübre fiyatlarında, dizel fiyatlarında ve benzin fiyatlarında görüyoruz. ABD'de dizel %60, benzin %30'dan fazla arttı. Gübreler ise üre veya amonyuma göre %8 ila %25 arasında arttı ve bugün bazı Amerikalı çiftçiler artık gübre alamıyor.

Sunucu: Peki Amerikalı çiftçiler için Çin pazarı ne ifade ediyor? Soya fasulyesi, mısır, domuz eti... Ve burada bir kez daha anahtar bir bakıma Şi Cinping'in elinde.

Jean-Baptiste Velut: Aslında hem evet hem hayır; çünkü Şi Cinping, az önce bahsettiğimiz Birinci Aşama Anlaşması'nda Amerikan ihracatını, özellikle de tarım ihracatını 200 milyardan fazla artırmayı taahhüt etmişti...

10. Bölüm: Rusya-Çin: Giderek Dengesizleşen Bir İttifak

...Nihayetinde Birinci Aşama Anlaşması sonrası döneme, yani 2021 sonrasına bakarsak ikili ticarette zaten var olanların üzerine bu ihracatların hiçbiri gerçekleşmedi. Dolayısıyla bu tutulmamış bir söz, orası açık. Ama hiç ikinci aşaması olmayan Birinci Aşama Anlaşması'nı herkes unuttu. Sonuçta bugün müzakere edilen şey belki de budur. Amerikalılar yükselişte olan soya fasulyesi alımı konusunda sözler koparmaya çalışıyor; 2025'teki sert ithalat düşüşünün ardından bunu bir ölçüde başardılar. Ancak bu görüşmeler özellikle domuz eti, sığır eti, mısır ve tahıllar konusunda Pekin'den taviz koparmaya yarıyor. Oysa bu ürünlerde her şeye Şi Cinping karar vermiyor. Bu ihracatların bir kısmı devlet şirketleri de olsa işletmeler tarafından satın alınıyor; ancak bir gıda ihtiyacını bir günden diğerine yaratamazsınız, özellikle de büyümenin yavaşladığı ve nihayetinde bu Amerikan ürün fazlasına mutlaka ihtiyaç duyulmadığı Çin'de bile. Dolayısıyla bu, uluslararası piyasaya kendi kurallarını dikte edemeyen ekonomik devletçiliğin sınırlarını gösteriyor.

Sunucu: Juliette Faure, Rusya'ya gelince; yıllar geçtikçe Ukrayna'daki savaşın ve Rusların Ukrayna'da bataklığa saplanmasının hızlandırmasıyla, Rus ekonomisinin Çin gücü karşısında adeta bir vasallaşma (uydu haline gelme) biçimine girdiğini görüyoruz. Peki, Vladimir Putin önümüzdeki hafta "sarsılmaz dostluk" kurduğu büyük dostu Şi Cinping'den ne isteyebilir?

Juliette Faure: Evet, gerçekten de bana öyle geliyor ki bu üçlü zirvede Rus kartı ABD ile Çin arasında biraz o yana bu yana savruluyor. Çin, Rusya karşısında açıkça güçlü bir konumda; özellikle inşa edilmesi gereken ikinci doğalgaz boru hattı meselesini müzakere ederken Çin çok düşük gaz tarifeleri talep ediyor ve tek bir Rus tedarikçiye tamamen bağlanma konusunda tereddüt ederek tedarik kaynaklarını çeşitlendirmeye çalışıyor. Ancak nükleer boyutta Rus müttefikine yine de ihtiyacı var. Rusya'nın bir cazibe gücünden ziyade bir "sorun çıkarma/caydırma gücü" olma boyutunu tam olarak burada anlıyoruz; bu da onun büyük nükleer caydırıcılık gücüdür. Bence bu meselenin gerçekten bir parçası olan şey, Rus kartının Çin tarafına mı yoksa Amerikan tarafına mı yanaşacağını bilmek; zira ABD açısından bakıldığında, eğer Rusya'nın nükleer caydırıcılığı Çin'in teknolojik ve ekonomik gücüyle birleşirse bu elbette bir sorun yaratır. Dolayısıyla Rusya için temel fikir, iki büyük dev karşısındaki bu "azınlık ortağı" niteliğini en üst düzeyde pazarlık konusu yapmak ve koalisyon anlamında hangi tarafa eğileceğine bağlı olarak bu konumdan maksimum faydayı sağlamaktır.

Sunucu: Peki Rus ideologların anlatısı, Rusya'nın Çin ile olan bu yakınlığına —ya da daha doğrusu Çin'e olan bu bağımlılığına— nasıl uyum sağlıyor?

11. Bölüm: Moskova Neden Pekin'e Yakınlaşıyor?

...Sürekli iş başında olan Çinli ideologlarla ve bu etkiyi uzatan Tik Tok’un, sosyal ağların vb. izleriyle bir kaynaşma çabası var mı?

Juliette Faure: Evet, bu gerçekten olağanüstü bir durum. Yani yaklaşık 2012'den bu yana, Rusya'daki büyük düşünce kuruluşlarının (think-tank) veya dış politika uzmanlık forumlarının tüm stratejik anlatılarında tam bir U dönüşü görüyoruz. 2010-2012 yıllarına kadar, örneğin Sergey Karaganov gibi bir isim hâlâ Rusya'nın bir tür "büyük Avrupa evine" entegre edilmesinden bahsedebiliyordu; ancak 2012'den itibaren gerçekten Avrasya meselesine ve Çin ile ayrıcalıklı bir ortaklığa odaklandılar. Oysa daha önceleri, örneğin Çin'den gelecek o meşhur "sarı tehlike"den bahsedildiğini duyabiliyorduk; zira Rusya, 1960'ların sonunda Çin ile savaşmıştı bile. Dolayısıyla Çin'in Rusya için sadece bir müttefik olmadığının gayet farkındalar.

Ancak 2012'den beri, Batı Avrupa'dan bu kopuşu ve Çin ile bir ilişkiye yatırım yapılmasını haklı çıkarmak için aktif bir anlatı üretimi var. Bu süreç elbette Çin'deki düşünce kuruluşlarıyla kurulan ilişkilerden de geçiyor; özellikle Rus tarafında Valday Kulübü'nün düşünce kuruluşu aracılığıyla, ortak anlatılar etrafında Çin tarafıyla pek çok ortaklık ve ilişki besleniyor. Örneğin, bizzat Şi Cinping tarafından ortaya atılan "Çin Rüyası"ndan kopyalanan ve geleneksel, manevi değerlerin yanı sıra her iki ülke için de arzulanan teknolojik ve ekonomik modernite etrafında şekillenen bir hizalanmayı içeren "Rus Rüyası" gibi.

12. Bölüm: Trump Nükleer Müzakereleri Yeniden Başlatabilir mi?

Sunucu (Christine Ockrent): Bruno Tertrais, Moskova'nın Pekin ile olan yakın ilişkilerinde koruduğu bu koz üzerine; Washington'un nükleer silahların kontrolü hakkındaki bu tartışmayı yeniden canlandırmak istediğini görüyoruz. Bildiğiniz üzere Yeni START (New START) anlaşması deyim yerindeyse geçen Şubat ayında sona erdi. Sizce Donald Trump'ın bu alanda tartışmayı ilerletme niyeti veya en ufak bir şansı gerçekten var mı?

Bruno Tertrais: Niyet ve şans iki farklı şeydir. Donald Trump'ın bazı saplantılarındaki süreklilik konusunda hakkını teslim etmek gerekir. Hatırlatmak gerekir ki kendisi 1980'lerde New York Times'a tam sayfa reklam vererek, o dönemdeki Sovyetler Birliği ile ABD arasındaki nükleer müzakerelerde arabulucu olmayı açıkça teklif etmiş bir isimdir. Dolayısıyla bu, uzun zamandır ilgilendiği bir konu. Şaşırtıcı gelebilir ama gerçekten de Trump konusunda bir bakıma ucuz kurtulduk.

Sunucu: Evet, şimdilik her şeyden kurtulduğumuzdan emin olmasam da böyle denebilir; henüz 2 yıl daha olduğunu hatırlatırım.

Bruno Tertrais: Trump'ın nükleer silahların kontrolüne ilgi duyduğu bir gerçek. Evet, genel olarak ABD'nin —ve sadece Beyaz Saray'daki Trump çevresinin değil— bundan böyle nükleer cephaneliklerin azaltılmasına yönelik olası varsayımsal görüşmelere Çin'i de dâhil etmek istemesi bir ihtimaldir. Bu bir gerçek. Bugün Amerikan stratejik söylemi çok derin; bugün söyledikleri şey şu: "Eşit/denk rakipler" (peer competitors) dedikleri güçlerle karşı karşıya kalacağız. Başımıza hiç böyle bir şey gelmemişti ama nükleer alanda —ve hatta belki bir gün genel olarak askeri alanda— aynı anda iki büyük güçle ve hatta belki bir gün resmen müttefik olacak iki güçle karşı karşıya kalacağız; bugün savunma taahhütleri anlamında askeri müttefik olmasalar bile Amerikan söyleminden bahsediyorum. Çin zaten "hayır" dedi, yine "hayır" diyecek; üçüncü, dördüncü kez "hayır" diyecek. Çin'in bu tür bir tartışmaya dâhil olması kesinlikle söz konusu değil. Bilirsiniz, silahsızlanma görüşmeleri tıpkı ikili ilişkiler gibidir; iki kişilik hayat bazen karmaşıktır ama üçlü ilişki (ménage à trois) çok daha karmaşıktır. Şaka yapmıyorum...

Sunucu: Evet, öyle görünüyor.

Bruno Tertrais: ...şaka yapmıyorum çünkü ikili azaltımı üç kişiyle tartışmak neredeyse beyhude bir çabadır. Silahların kontrolü müzakereleri işe yarıyordu çünkü iki taraf ortak bir tavan üzerinde birlikte tartışıyordu ve yaklaşık olarak aynı seviyedeydiler. Çin ise hiç aynı seviyede değil; büyüyen, hatta hızla büyüyen bir nükleer güce sahip. Dolayısıyla bu girişim hiçbir yere varmayacaktır.

13. Bölüm: Çin-Amerikan Mücadelesinin Kalbinde Tayvan

Sunucu: Ama Washington için gerçekten ciddi bir endişe kaynağı olan İran dosyasına geri dönüyorum. Ve burada Tahran lehine giderek daha belirgin hale gelen bu Rus askeri desteği söz konusu. Sizin de dediğiniz gibi —Beyaz Saray gündemde olmayacağını söylese de muhtemelen Ukrayna'yı konuşacakları— bir Trump-Putin görüşmesinde İran'ı ve bu Moskova-Tahran yakınlaşmasını konuşacaklar mı?

Bruno Tertrais: Moskova-Tahran yakınlaşması dünün meselesi değil, aksine çok eskidir. Meslektaşımızın da teyit edeceği üzere, daha 1990'ların başında, özellikle dönemin Dışişleri Bakanı ve ardından Başbakanı olan Yevgeni Primakov'un Çin, İran ve Rusya arasında bir ittifak olmasa da bir tür ortaklık hayal ettiği bir Rus söylemi vardı. Dolayısıyla bu çok eskiye dayanıyor ve Rusya tarafından terk edilmeyecektir. Belki Trump bundan bahsedecektir ama bu sefer zayıf olan taraf o olacaktır; çünkü fiilen kendisinden daha zayıf olan iki lideri —maddi olarak değil ama siyasi ve uluslararası konum açısından— ağırlayan bir imparator var (Şi Cinping) ve doğru olan da bu. Trump İran konusundaki tartışmalarda ne verdi ki? Hiçbir şey. Orada tüm zayıflığıyla görünecek olan kişi kendisidir. Bugün Putin'in bu konuda Trump'a en ufak bir taviz vermesi için hiçbir neden görmüyorum.

Juliette Faure: Evet, istihbarat konusunda ve sanırım füze rampaları gibi silah sözleşmeleri konusunda da Rusya ve Çin'in İran'a kendi yöntemleriyle yardım ettiğini hatırlatmak gerekir; mutlaka ağır silah tedarikiyle değil ama Çin örneğinde balistik füze yakıtı için kimyasal maddeler ve yakıt sağlıyor. Kesinlikle istihbarat var; Rusya tarafında ise geleneksel olarak hava ve füze savunması var. İran'daki çatışmanın doğrudan tarafı değiller —zaten İran da görünüşe göre ortaklarının kendisine pek yardım etmemesinden şikâyetçi— ancak yine de belirli bir askeri boyutu da içeren açık bir destek mevcut.

Sunucu: Marc Julienne, şimdi tekrar Taipei'ye, size dönelim ve elbette Tayvan'a odaklanalım; zira bu, Çin iktidarının saplantısı ve özellikle Şi Cinping ile Donald Trump arasındaki yakınlığı yeniden besleme fırsatında öne çıkıyor. Pekin'in bu vesileyle hedefleri neler olabilir?

Marc Julienne: Evet, bu ticaret müzakerelerinde Şi Cinping'in gündeminin en üstünde yer alan çok önemli bir soru. Yani Şi Cinping Amerikan gümrük tarifelerinin düşürülmesini ve teknoloji üzerindeki ihracat kontrollerinin hafifletilmesini istiyor. Dolayısıyla Jensen Huang olayıyla birlikte işlerin muhtemelen bu yönde gitmeyeceğini anlıyoruz. Tayvan meselesine gelince; Şi Cinping, Donald Trump'ın Tayvan konusundaki tutumunu değiştirmesini, hatta ABD'nin Tayvan'a yönelik doktrinini dönüştürmesini sağlamaya çalışıyor. ABD'nin Tayvan'a yönelik doktrini bir yandan "stratejik belirsizlik"tir; yani bir saldırı durumunda ABD'nin Tayvan'ı askeri olarak destekleyip desteklemeyeceğini açıkça söylememek —ki bu hem Pekin'e açık çek vermemek hem de Tayvanlıların yarın bağımsızlık ilan edip bir savaşı tetiklemelerini önlemek içindir. ABD'nin Tayvan doktrinindeki diğer unsur ise ABD'nin —tırnak içinde söylüyorum— "bağımsızlığı desteklemediğidir." Şi Cinping, Donald Trump'ı bu "desteklememe" konumundan Tayvan'ın bağımsızlığına "karşı çıkma" konumuna geçmeye ikna etmeye çalışıyor. Ve Donald Trump'ın ilk dönemindeki ve ikinci döneminin başından bu yana Tayvan konusunda sergilediği oldukça tutarsız, dağınık tutuma bakıldığında Çinliler, onu belki de bir bakıma farkında olmadan bu pozisyonu almaya yöneltebileceklerini düşünüyorlar...

14. Bölüm: Çin İçin Yeni Bir Etki Alanı: APEC

Dolayısıyla bu masadaki son derece önemli bir konu. Üstelik Tayvan'da ay sonunda yapılacak yerel seçimlerle birlikte oldukça hassas bir siyasi bağlamdayız. Tüm anketlere ve buradaki neredeyse herkese göre bu seçimleri Pekin'in favorisi olan Kuomintang (KMT) değil, iktidardaki Demokratik İlerici Parti (DPP) kazanacak. Bu seçimler, Pekin'in yine KMT'yi öne çıkarmaya çalışacağı ancak DPP'nin şu an oldukça güçlü olduğu Ocak 2028 başkanlık seçimleri kampanyası için yeni ve hassas bir siyasi süreci başlatacak.

Sunucu: Özür dilerim Marc, sözünüzü kesiyorum ama bana ilginç gelen şu: Tayvan'ın üyesi olduğu bu APEC konferansında Tayvan siyasi bir şahsiyet tarafından değil, Acer'ın kurucu ortağı olan bir sanayici tarafından temsil edilecek.

Marc Julienne: Evet, kesinlikle. Dediğiniz gibi bu gelenekseldir; Tayvan APEC'in üyesidir ve bu nedenle her zaman temsil edilir. Çin karşı çıktığı için Tayvan hükümeti temsil edilemediğinden, Tayvan sivil toplumdan bir üye tarafından temsil edilir ve bu geleneksel olarak bir sanayi patronudur. Bu isim sık sık TSMC'nin kurucusu Morris Chang olmuştur; bu kez ise Avrupa'da bilgisayarlarıyla yakından tanıdığımız Acer şirketinin kurucusu katılıyor. Dolayısıyla biraz Tayvan'ın sesini duyurmak, ama her şeyden önce ekonomik müzakere görüşmelerinde yer almak için oradalar; çünkü pek bahsetmedik ama APEC'in bir ekonomik işbirliği örgütü olduğunu ve bu Tayvanlı sanayicinin —daha doğrusu eski sanayicinin— varlık nedeninin bu olduğunu hatırlatalım.

Sunucu: Ve tam olarak 21 üyeli APEC çerçevesinde Şi Cinping'in, elbette Pekin'in etrafında dönen bir tür bölgesel çok taraflılık vizyonunu teşvik etmeye devam etmek istediğini açıkça görüyoruz. Marc?

Marc Julienne: Evet, elbette. Yine de APEC oldukça gevşek, kurumsallaşması zayıf bir örgüt, dolayısıyla daha çok bir tartışma platformu işlevi görüyor. Bu aynı zamanda Çin'in diplomatik nüfuzunu dayatabileceği ve gösterebileceği bir örgüt; tıpkı Çin'in giderek daha fazla yer edindiği BRICS bünyesinde veya işlerin çok daha keskin olduğu ve Çin'in gerçekten hâkim güç olduğu Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ) bünyesinde olduğu gibi.

Ancak APEC bünyesinde Çin, az önce saydığım diğer iki örgüte kıyasla belki biraz daha az ağır sıklettir; çünkü burada ABD, Rusya, Japonya ve Güney Kore de var ki bu ülkeler de ekonomik ve bazıları teknolojik açıdan ağır sıklet aktörlerdir. Dolayısıyla burası hem daha az siyasi hem daha az kurumsallaşmış ve güç dengesinin Pekin lehine belki biraz daha az olduğu bir örgüttür. Diğer bölgesel örgütlerle kıyaslandığında durum yine bu şekilde.

15. Bölüm: Üç Güç, Bu Zirve İçin Üç Farklı Hedef

Sunucu (Christine Ockrent): Jean-Baptiste Velut, ABD için, Amerikan ekonomik gücü için Güneydoğu Asya'daki ticari ortaklarına hitap etmeye devam etmek son derece önemli.

Jean-Baptiste Velut: Evet, henüz varsayımsal olan ve gündemi bu stratejik meselelerle uyumsuz görünen bir forumda Donald Trump tarafından dikte edilmesi zor olan bu üçlü zirvenin dışında, APEC'te asıl oynanan oyun da budur. Bölgede oynanan oyun aynı zamanda bir yanda değer zincirleri açısından ABD ve müttefikleri ile diğer yanda Tayland'da, Endonezya'da, Malezya'da —Huang olayında da gördüğümüz gibi— değer zincirlerini yayan hâkim güç Çin arasındaki bu rekabet ve ittifakların iç içe geçmesidir. Dolayısıyla bugün hâlâ ABD'nin %30-35 civarındaki gümrük yaptırımları veya yüksek gümrük vergileri altında olan Çin, gerek çip ithalatı (Jensen Huang olayında gördük) gerekse ABD'ye ve ayrıca Avrupa'ya yönelik ihracat için bu ticaretini sürdürebilmek adına değer zincirlerini dallandırıp budaklandırdı; bu hamle, Sincan (Xinjiang) menşeli tüm ihracatı kısıtlamaya çalışan Uygur Zorla Çalıştırmayı Önleme Yasası (UFLPA) gibi önlemleri aşmak içindi.

Afyon’da yeni hafta yağışlı ve serin geçecek
Afyon’da yeni hafta yağışlı ve serin geçecek
İçeriği Görüntüle

Sunucu: Evet, çünkü hâlâ yaptırımlar var; bunu unutmaya meyilliyiz ama Çin yaptırım altında kalmaya devam ediyor ve Uygurlar ile bu Çin eyaletinden yapılan ihracat söz konusu olduğunda, büyük Amerikan denetim şirketlerinin Çin'de faaliyet göstermesi bir bakıma yasaklanmış durumda.

Jean-Baptiste Velut: Evet. Bu, Jensen Huang meselesi veya bahsettiğimiz stratejik meseleler kadar görünür olmayan ama bu iki veya üç gücün hem stratejik hem ekonomik farklı cephelerde nasıl oynadığını, uluslararası ve iç meselelerin nasıl iç içe geçtiğini gösteren bir başka konu ve Çin ile ABD arasında hâlâ var olan çatışmacılığı ortaya koyan bir vaka.

Hatırlayalım, Temmuz ayında ABD UFLPA kapsamında yaptırım uygulanan Çinli kuruluşlar listesini genişletti —yani çelik şirketinden domates üreticisine kadar Sincan'da Uygurlar tarafından üretilen ve Amerikan pazarına erişimi olmayan şirketler listesi— ve Çin de Ağustos ayı başında bu değer zincirlerinin izlenebilirliği, haritalandırılması, test ve takip laboratuvarlarıyla ilişkili denetim şirketlerine yaptırım uygulayarak yanıt verdi. Bu da yine bu müzakerelerde deyim yerindeyse Sümen altı edilen ama Çin-Amerikan ilişkilerinin çok yönlü doğasını anlamak için akılda tutulması gereken bir çatışma konusudur.

16. Bölüm: Yeni Dünya Düzeninin Merkezinde Güneydoğu Asya

Sunucu: Bu tartışmanın çok geçici sonucuna geliyoruz. Önümüzdeki Çarşamba ve Perşembe günleri ne olacağını elbette göreceğiz ve o fotoğrafı da mutlaka göreceğiz. Yine de son bir tur yapalım; başrol oyuncularının her biri için —ve bu üçlü yönetim (triumvirlik) fikrine geri dönüyoruz— öncelikli hedef ne olabilir? Juliette Faure, Vladimir Putin için gelecek haftaki öncelikli hedef ne olabilir?

Juliette Faure: Bence uluslararası düzenin vazgeçilmez bir aktörü, ABD ve Çin'in ayrıcalıklı bir ortağı olarak görünmek. Bu zirveyi bir süreç dizisinin içine de yerleştirmek gerekir; yani aralık ayında Miami'de Çin ve Rusya'nın da elbette davetli olduğu G20 zirvesi yapılacak. Dolayısıyla bunun tekil bir durum olmadığını ve bu güçler arasında aktif bir diyalog bulunduğunu görüyoruz. Dolayısıyla Rusya için temel çıkar, kendisini uluslararası düzenin yeniden yapılandırılmasının merkezi aktörlerinden biri olarak göstermektir.

Sunucu: Jean-Baptiste, Donald Trump için?

Jean-Baptiste Velut: Donald Trump için elbette siyasi mirası söz konusu ve çarpıcı olan şu ki iç politikada zayıf bir konumda olmasına rağmen o "mücadele" (fight) sloganını yeniden benimsiyor. Ve bu bir bakıma, Demokrat Kongre'nin gümrük vergileri üzerindeki denetimle ve Çin'e yüksek teknoloji ihracatının sıkılaştırılmasıyla Amerikan diplomasisinin dizginlerini kısmen yeniden ele almasından önceki belki de son aylar.

Dolayısıyla Amerikan Başkanı için en önemli olan şey kesinlikle sembolik boyuttur. Pekin'de Donald Trump'ın nasıl bir şapka takacağını göreceğiz; birkaç gün önce partisinin ara seçimlerdeki felaketinin açıklanmasının hemen ardından, elbette ana silahı olmaya devam eden "veto" kelimesinin yazılı olduğu yeni bir şapka çıkarması oldukça çarpıcıydı.

Sunucu: Marc Julienne, Şi Cinping için bu APEC zirvesinin önceliği nedir?

Marc Julienne: Önceliğin her şeyden önce Donald Trump ile ikili düzeyde olduğunu düşünüyorum; bu da her zamanki gibi gümrük tarifeleri, ihracat kontrolleri ve Tayvan meselesi. Ayrıca hâlâ askıda olan ve Donald Trump'ın imzasını bekleyen 14 milyar dolarlık bir silah sözleşmesi olduğunu da belirtmeyi unuttum; Şi Cinping, Donald Trump'a bu sözleşmenin Tayvan'a verilmemesi gerektiğini defalarca açıkça ifade etti...

17. Bölüm: Putin, Trump, Şi: En Güçlü Görünmek İsteyen Kim?

...ve daha genel olarak bu üçlü zirvenin yine de büyük ölçüde sembolik olduğunu ve buradan özel sonuçlar beklememek gerektiğini söyleyebilirim. Gerçekten de bu fotoğrafı bekleyenlerin özellikle Vladimir Putin ve Donald Trump olduğunu düşünüyorum; Çin tarafında ise güçlüler konserinde yer aldığını göstermek söz konusu ama buradan gerçekten somut sonuçlar beklememek gerektiğine inanıyorum.

Sunucu: Ve bir kez daha Marc, Çin'in dünyanın bu bölgesindeki ekonomiler üzerindeki üstünlüğüne değinelim; artık ekonomik büyümenin gerçekten merkezileştiği yer burası. Görünüşe göre Japonya Başbakanı da bu zirveye katılacak. Pekin ile Tokyo arasındaki ilişkilerin pek parlak olmadığını biliyoruz.

Marc Julienne: Evet, aslında bir yıldır, Japonya'da Takaichi'nin iktidara gelmesinden bu yana ilişkiler son derece bozulmuş durumda ve bu, Sanae Takaichi'nin Çin'e yapacağı ilk ziyaret olacak. Bu bir devlet ziyareti değil, çok önemli olan bu APEC zirvesi kapsamındaki bir ziyaret. Bir yıldır süren bu diplomatik kriz belki bugün yatışma eğiliminde ya da en azından Japonya köşeleri biraz yumuşatmaya çalışıyor gibi görünüyor ve bu APEC zirvesi Japonya için bu fırsat olabilir.

Sunucu: Juliette, kısaca bir kez daha Vladimir Putin'e değinirsek; az önce anlattığınız gibi Asya dünyasına uyum sağlayan Rus anlatısı —ki bu büyüleyici çünkü bence bizde, Avrupa'da çok yanlış anlaşılıyor— tüm bu Güneydoğu Asya ülkelerine bir kez daha yayılabilir mi? Kuzey Kore'yi ve özellikle Ukrayna'da savaşmaya giden o talihsiz Kuzey Korelileri biliyoruz. Tüm bunlar artık Rus anlatısına entegre edilmiş durumda.

Juliette Faure: Rus anlatısı mutlaka tek parça (monolitik) değildir; Rus stratejik kültürü içinde çeşitli stratejik akımlar vardır. Ancak anlatıların çoğaldığını ve özellikle Rusya tarafından uluslararası düzenin dışlanmışları olarak görülen Kuzey Kore, İran ve Çin gibi ülkelere yönelik anlatıların devreye sokulduğunu görmek doğru. Örneğin son zamanlarda Hindistan'a yönelik olarak, tam da Rus-Hint medeniyet ekseninde ticari ortaklıkları teşvik etmek amacıyla tasarlanmış "Ganj'dan Volga'ya" adlı bir platform var.

Sunucu: Bruno Tertrais, son söz sizde.

Bruno Tertrais: Eğer bu görüşme gerçekleşirse, öncelikle bu bir testosteron yarışı olacak; güçlü görünmek isteyecek üç adam ve aynı kuşağın insanları... Fotoğraftaki temel mesele Putin ve Trump için, zaten kazanmış olan ev sahibinden daha zayıf görünmemek olacaktır...

18. Bölüm: Bu Zirve Neden Yeni Bir Yalta Değil?

Eğer o fotoğraf çekilirse, biz Avrupalılar için önemli olan küçücük bir not daha var: Dünya düzeninin biz olmadan tartışıldığı fikrinin itibar görmesine izin vermemek. Hayır, bu yine de son derece önemli bir bölgesel zirve olarak kalıyor. Pasifik bir bakıma dünyanın gelecekteki ticaret merkezi; gerçi bunu 40 yıldır duyuyoruz ama artık tüm rakamlar bunun gerçeğe dönüşmeye başladığını gösteriyor. Ancak örneğin Avrupa ile ABD arasındaki ticaret ve entegrasyonun ticari ve finansal açıdan hâlâ benzersiz olduğu da bir gerçek. İşte böyle, buranın yeni bir Yalta olduğu fikrine itibar etmeyelim. Zaten Christine, sizin de bildiğiniz gibi Yalta dünyanın paylaşımı değildi; Avrupa'nın paylaşımıydı. Dolayısıyla tüm bunların kurbanı olmayalım.

Sunucu: Bruno Tertrais, son iki kitabınızı hatırlatayım: Xavier Martin Laborde ile birlikte yazdığınız ve Hérol Yayınları'ndan çıkan oldukça şaşırtıcı ve eğlenceli Atlas des curiosités frontalières (Sınır Tuhaflıkları Atlası) ve elbette aynı yayınevinden çıkan La Géopolitique du comptoir (Tezgâh Jeopolitiği). Juliette Faure, geçen Eylül ayında Presses Universitaires de France'tan Les Faucons russes : Des idéologues au service de l'empire de 1960 à nos jours (Rus Şahinleri: 1960'tan Günümüze İmparatorluğun Hizmetindeki İdeologlar) kitabınızı yayımladınız. Jean-Baptiste Velut, geçen Nisan ayında Interventions économiques dergisinin Les liens et les déconnexions de la politique commerciale (Ticaret Politikasının Bağları ve Kopuşları) başlıklı özel sayısının editörlüğünü yaptınız. Ve Marc Julienne, Ifri'nin başucu kitabı Ramses 2027'de La Chine au centre de la scène mondiale (Dünya Sahnesinin Merkezindeki Çin) bölümünü kaleme aldınız. Evet, bu sabahki yapımda Noé Mignard'a, teknik masada Olivier Harnet'ye teşekkür ediyorum. Bu programı hazırlamamda elbette Théo Corler ve Radio France dokümantasyon birimi yardımcı oldu. Birazdan Marina Carrère d'Encausse'un sağlık notları yayında olacak. Bu programı ve tüm Affaires étrangères programlarını Radio France uygulamasından tekrar dinleyebileceğinizi hatırlatırım. Çok iyi bir hafta sonu dilerim, gelecek Cumartesi görüşmek üzere.

DERLEYEN VE YORUMLAYAN: KAZIM ÇETİN FRANSIZCA-TÜRKÇE YEMİMİNLİ TERCÜMAN

İzleyici yorumlarının ana temaları ve odak noktaları şu şekilde özetlenebilir:

1. Avrupa’nın Marjinalleşmesi ve "Menü Olma" Korkusu

Yorumların en belirgin ortak paydası, Avrupa’nın (ve özelinde Fransa’nın) artık küresel masada yer almadığı, hatta "masada yoksanız menüdesinizdir" mantığıyla büyük güçlerin kararları karşısında tamamen seyirci konumuna düştüğü yönündeki eleştirilerdir:

Birçok izleyici, Avrupa’nın ekonomik borçlar, enerji bağımlılığı ve sanayi eksikliği nedeniyle küresel ölçekte ağırlığını kaybettiğini, bu nedenle programda yapılan analizlerin gerçeği ıskalayan birer "batılı propaganda" olduğunu savunmaktadır.

Özellikle Fransa’nın ve genel olarak Avrupa’nın bu zirvenin dışında bırakılmasının, kıtanın jeopolitik sıfırlanışının tescili olduğu sıkça vurgulanmaktadır.

2. Üç Liderin Gerçek Gücü Üzerine Tartışmalar

Programda "dünyanın en güçlü üç başkanı" olarak nitelendirilen Trump, Putin ve Şi Cinping'in gerçek kapasiteleri izleyiciler tarafından masaya yatırılmış ve iki farklı aşırı uca bölünmüştür:

Eleştirel/Alaycı Yaklaşım: Bazı izleyiciler; Ukrayna'da patinaj yapan ve ekonomik olarak zorlanan bir Putin, İran ve Kongre sarmalında sıkışmış bir Trump ve arkten, "bu üçlüye nasıl güçlü denilebilir?" sorusunu sorarak programın konuklarını gerçekçi olmamakla suçlamaktadır.

Gerçekçi/Makûser Yaklaşım: Diğer taraftan, Avrupa ve Batı medyasının bu liderleri küçümsemesinin kibirli bir refleks olduğunu belirten izleyiciler; asıl kararların alındığı, BRICS+ ve Şanghay gibi alternatif odakların etrafında şekillenen Yeni Dünya Düzeni'nin durdurulamaz bir gerçeklik olduğunu savunmaktadır.

3. Batı Emperyalizmi ve Çift Standardı Eleştirileri

Yorumlar arasında en sert tonlardan biri, ABD ve Batı’nın dış politikasına yöneltilen eleştirilerdir:

Batı'nın dünyada yarattığı yıkım ve istikrarsızlıkların programda yeterince eleştirilmediğini düşünen izleyiciler, Avrupalıların bu duruma duyduğu "hastalıklı hayranlığı" sorgulamaktadır.

Buna karşın, Çin ve Rusya'nın yükselişini haklı bulan veya Batı hegemonyasına karşı meşru bir denge unsuru olarak gören geniş bir yorumcu kitlesi de dikkat çekmektedir.

4. Konuklar ve Sunucuya Yönelik Tepkiler

Programın sunucusu Christine Ockrent ve konukların (özellikle Bruno Tertrais gibi isimlerin) analizleri bazı izleyiciler tarafından "eski dünya düzeninin miadı dolmuş ezberleri" olarak nitelendirilmiş, hatta bazıları konukları "profesyonel kaybedenler" veya "NATO bülbülleri" biçiminde hedef almıştır.

Buna karşılık, programın entelektüel derinliğini ve küresel haritayı okuma çabasını değerli bulan izleyiciler de azımsanmayacak düzeydedir.

DERLEYENİN ‘’PENCERESİNDEN’’ GÖRÜLENLER:

Programdaki uzman analizleri ile izleyici yorumları yan yana konulduğunda, günümüz küresel siyasetindeki en derin kırılma noktalarından biri netleşmektedir: Batı merkezli kurumların dünyayı okuma biçimi ile küresel kamuoyunun ve yükselmekte olan güçlerin algısı arasındaki makas giderek açılmaktadır.

Bu tabloyu hem uzmanların perspektifinden hem de izleyicilerin tepkileri üzerinden dört ana eksende değerlendirmek mümkündür:

1. "Sembolizm" ile "Gerçek Güç" Arasındaki Çelişki

Programdaki konuklar (özellikle Bruno Tertrais ve Marc Julienne), Shenzhen'deki olası Trump-Putin-Şi zirvesini bir "Yeni Yalta" olarak görmekten ziyade, liderlerin iç kamuoylarına yönelik güç gösterisi yapacakları bir "sembolik tiyatro" olarak değerlendirmektedir. Uzmanlara göre Putin Ukrayna'da sıkışmış, Trump iç politikada ve ara seçimlerde yara almış durumdadır; Şi Cinping ise tek gerçek ev sahibi ve oyun kurucu pozisyonundadır. Buna karşılık izleyici yorumlarının önemli bir kısmı, Batılı uzmanların bu liderleri "zayıf" veya "kaybeden" olarak nitelemesini bir tür inkâr ve kibir olarak okumaktadır. İzleyicilere göre, liderlerin bireysel zaafları ne olursa olsun, dünyanın ağırlık merkezinin Asya'ya kaydığı ve küresel kararların artık Batı başkentleri dışında alındığı gerçeği bu analizlerle perdelenmeye çalışılmaktadır.

2. Avrupa'nın Masadaki Yeri: "Stratejik Özerklik" mi, "Menüde Olmak" mı?

Tartışmanın en çarpıcı ortak noktası, Avrupa'nın bu zirvede yer almamasıdır. Bruno Tertrais, Avrupa'nın bu durumdan paniğe kapılmaması gerektiğini, zirvenin küresel değil bölgesel (Asya-Pasifik) nitelikte olduğunu ve transatlantik ticaretin hâlâ benzersizliğini koruduğunu savunmaktadır. Ancak izleyici yorumları, Avrupa'nın bu pozisyonunu çok daha sert bir gerçekçilikle eleştirmektedir. Yorumlarda sıkça tekrarlanan "masada yoksanız menüdesinizdir" vurgusu, Avrupa kamuoyunda kendi siyasi elitlerine yönelik derin bir güvensizliği yansıtmaktadır. Enerji bağımlılığı, sanayi kaybı ve dış politikada ABD'ye endeksli hareket etme eleştirileri, uzmanların "Avrupa hâlâ önemli" tezinin tabanda karşılık bulmakta zorlandığını göstermektedir.

3. Çok Kutupluluk ve Batı Hegemonyası Sorgulaması

Juliette Faure ve Marc Julienne gibi uzmanlar, Rusya ve Çin'in "çok kutuplu dünya" söylemini kendi otoriter rejimlerini ve bölgesel yayılmacılıklarını meşrulaştırmak için kullandıkları bir ideolojik araç olarak tanımlamaktadır. İzleyici cephesinde ise (özellikle küresel Güney'den ve Batı karşıtı kesimlerden gelen yorumlarda) tam tersi bir bakış açısı hâkimdir. Bu kesim, tek kutuplu Amerikan hegemonyasının dünyada yarattığı yıkımlara dikkat çekerek, BRICS+ ve Şanghay İşbirliği Örgütü gibi yapıların yükselişini ve çok kutuplu düzen arayışını "daha adil ve demokratik bir denge" olarak selamlamaktadır.

4. Medya, Uzmanlık ve Kamuoyu Güveni

Programın sunucusu Christine Ockrent ve konuklarının analizleri, klasik Fransız dış politika ekolünün (transatlantik ittifakı ve uluslararası hukuk normlarını merkeze alan yaklaşımın) tipik bir yansımasıdır. Ancak izleyici yorumlarındaki sert ton, ana akım medya ile dinleyici kitlesi arasındaki güven erozyonunu açıkça ortaya koymaktadır. Dinleyicilerin bir kısmı konukları "tek taraflı propaganda yapmakla" suçlarken, diğer bir kısmı bu uzmanlık analizlerini karmaşık jeopolitik süreçleri anlamak için değerli bulmaktadır.

Özetle; bu tartışma sadece Trump, Putin ve Şi'nin Shenzhen'de nasıl bir fotoğraf vereceğiyle ilgili değildir. Aynı zamanda eski dünya düzeninin kavramlarıyla yenidünyanın gerçeklerini açıklamaya çalışan yerleşik uzmanlık kültürü ile bu düzene öfke duyan veya değişimi kaçınılmaz gören geniş kitleler arasındaki zihinsel kopuşun da bir özeti niteliğindedir.

KONUKLAR KİMDİR?

Juliette Faure — Siyaset Bilimi Profesörü:

Lille Üniversitesi'nde siyaset bilimi profesörüdür. Aynı zamanda siyasi düşünceler tarihi, Rusya'daki ideolojik akımlar, muhafazakârlık ve uluslararası fikir dolaşımları üzerine akademik çalışmalarıyla tanınmaktadır (özellikle “Les Faucons russes: Des idéologues au service de l'empire de 1960 à nos jours” adlı (Rus Şahinleri: 1960'tan Günümüze İmparatorluğun Hizmetindeki İdeologlar") kitabın yazarıdır).

Bruno Tertrais — Stratejik Araştırma Vakfı (FRS) Müdür Yardımcısı:

Fransa’nın önde gelen strateji ve uluslararası ilişkiler uzmanlarındandır. FRS’de müdür yardımcısı olan Tertrais; nükleer caydırıcılık, uluslararası güvenlik, Amerikan dış politikası, transatlantik ilişkiler ve jeopolitik riskler konularında uzmanlaşmış olup Montaigne Enstitüsü'nde de ortak uzman olarak görev yapmaktadır.

Jean-Baptiste Velut — Sorbonne Nouvelle Üniversitesi Profesörü:

Sorbonne Nouvelle Üniversitesi'nde (Paris 3) profesördür. Uzmanlık alanları arasında Amerikan ekonomi politikası, küreselleşme, uluslararası ticaret politikaları, devlet-piyasa ilişkileri ve özellikle ABD-Çin ticari rekabeti yer almaktadır.

Marc Julienne — Fransa Uluslararası İlişkiler Enstitüsü (Ifri) Asya Merkezi Direktörü:

Paris merkezli düşünce kuruluşu Ifri'nin Asya Merkezi'ni yönetmektedir. Çin’in dış ve güvenlik politikası, Çin-Avrupa/ABD ilişkileri, Pekin'in bölgesel politikaları ile Tayvan'ın iç siyaseti ve boğazlar arası ilişkiler konusunda önde gelen Fransız uzmanlardandır.